Τη Δευτέρα, 12 Ιανουαρίου, 2026, φιλοξενήθηκα από την αγαπημένη Ελεονώρα Παπαλεοντίου-Λουκά στη ραδιοφωνική της εκπομπή με τίτλο «Στης ψυχής τα μονοπάτια» στον ραδιοσταθμό «Ο Αληθινός Λόγος». Μαζί συζητήσαμε το πένθος που βιώνει ο άνθρωπος όταν ένα αγαπημένο του ζώο πεθαίνει. Ένα πένθος απαξιωμένο και συχνά παρεξηγημένο. (Πηγή φωτογραφίας: Εικόνα από το βιβλίο “Ο κυπάρισσος” της Marta Sanmamed)
Οι κύριες θεματικές της εκπομπής βασίστηκαν στην δημοσιογραφική επικαιρότητα και στη σύγχρονη βιβλιογραφία που θα βρείτε στο τέλος του κειμένου αυτού και αφορούσαν:
- Γιατίζώα και όχι κατοικίδια μόνο;
- Γιατί η απώλεια ενός ζώου ή κατοικίδιου πονάει τόσο πολύ;
- Τι σημαίνει «απαξιωμένο» ή «αποκλεισμένο» πένθος όταν μιλάμε για την απώλεια ζώων;
- Γιατί είναι σημαντικό να αναγνωρίζουμε το πένθος για τα ζώα;
- Ποιοι άνθρωποι κινδυνεύουν περισσότερο να βιώσουν δυσκολότερα αυτό το είδος πένθους;
- Γιατί η ευθανασία ενός κατοικίδιου είναι τόσο ψυχικά δύσκολη για τους ανθρώπους;
- Πώς μπορούν φίλοι και συγγενείς να στηρίξουν κάποιον που θρηνεί την απώλεια ενός ζώου;
- Πρέπει – και πώς – να μιλάμε στα παιδιά για την απώλεια ενός κατοικίδιου;
- Ποιες ιεροτελεστίες ή πρακτικές βοηθούν στην επούλωση μετά την απώλεια ενός ζώου;
- Πότε είναι σημαντικό να ζητήσει κάποιος επαγγελματική βοήθεια για το πένθος αυτό;
Γιατί πονάει τόσο; Κατανοώντας το πένθος για τα ζώα μας
Εσκεμμένα δεν χρησιμοποιώ τη λέξη «κατοικίδια» στον τίτλο, γιατί τα ζώα με τα οποία ο άνθρωπος συνδέεται συναισθηματικά δεν είναι πάντοτε ζώα συντροφιάς. Πολύ συχνά είναι ζώα που αποτελούν μέρος της καθημερινής ζωής, της εργασίας και της ταυτότητας των ανθρώπων.
Πρόσφατα δημοσιεύματα από την Ελλάδα (9/1/2026 και 6/12/2025) ανέδειξαν τραγικά περιστατικά κτηνοτρόφων που βίωσαν σοβαρή ψυχική και σωματική κατάρρευση – ακόμη και απώλεια ζωής – μετά τη μαζική θανάτωση των ζώων τους λόγω επιδημιών. Η αυτοκτονία αποτελεί πάντα πράξη απελπισίας και δεν μπορεί να ερμηνευτεί μονοδιάστατα. Ωστόσο, από αυτά τα γεγονότα προκύπτουν δύο κρίσιμα σημεία που αξίζει να κρατήσουμε.
Πρώτον, το –φαινομενικά αυτονόητο αλλά κοινωνικά μη αναγνωρισμένο– γεγονός ότι για πολλούς ανθρώπους τα ζώα τους είναι μέλη της οικογένειας. Ιδίως όταν δεν πρόκειται για βιομηχανικές μονάδες, αλλά για ζώα που μεγαλώνουν στα σπίτια, στα κτήματα και στα χωράφια τους, η φροντίδα τους είναι καθημερινή, βιωματική και βαθιά συναισθηματική.
Δεύτερον, ένα στοιχείο που σχεδόν δεν συζητείται: οι μαζικές σφαγές αυτών των ζώων πραγματοποιήθηκαν μπροστά στα μάτια των ίδιων των κτηνοτρόφων. Το γεγονός αυτό συνιστά σοβαρή ψυχική επιβάρυνση και μορφή τραυματικής εμπειρίας. Αν αναγνωριζόταν έστω και στοιχειωδώς ο δεσμός ανθρώπου–ζώου, θα έπρεπε να είχε προβλεφθεί, τουλάχιστον, η προστασία
Γιατί η απώλεια ζώου/κατοικίδιου πονά τόσο;
Τα κατοικίδια λειτουργούν ως μέλη της οικογένειας, προσφέρουν ανεπιφύλακτη αγάπη και συχνά γίνονται σύντροφοι σε περιόδους μοναξιάς, στρες ή ψυχικής δυσκολίας. Η σχέση ανθρώπου–ζώου είναι δεσμός προσκόλλησης όπως περιγράφεται στη βιβλιογραφία, γι’ αυτό και η απώλεια βιώνεται ως πραγματικό πένθος.
Για παράδειγμα, μια κυρία που έχασε τον σκύλο της περιγράφει πως «σαν να χάθηκε ο ρυθμός της ημέρας μου». Δεν είναι υπερβολή· ο σκύλος ήταν η σταθερά της.
Θα αναφέρω κάτι πολύ απλό για να γίνει κατανοητό σε ανθρώπους που μπορεί να μην είχαν ποτέ την εμπειρία ενός κατοικίδιου. Γιατί δεν είχαν; Είτε δεν έτυχε. Είτε, κατανοώντας την ευθύνη και τη δέσμευση που αυτή απαιτεί, το αποφεύγουν συνειδητά. Κατά συνέπεια, αυτός που επιλέγει να έχει ένα κατοικίδιο και να επομίζεται αυτή την ευθύνη δεν το κάνει έτσι. Αντέχει τη δυσκολία γιατί γεύεται τη χαρά της δέσμευσης που δεν μπορεί να είναι παρά μια μορφή αγάπης.
Τι σημαίνει «απαξιωμένο» ή «αποκλεισμένο» πένθος για τα κατοικίδια;
Το πένθος για ένα ζώο συχνά δεν αναγνωρίζεται από το κοινωνικό περιβάλλον – είναι μια μορφή «απαξιωμένο πένθους» (disenfranchised grief). Ο κόσμος λέει “ήταν μόνο ένα κατοικίδιο”, ακυρώνοντας την εμπειρία του πενθούντος .
Ένας άντρας πήρε άδεια από τη δουλειά γιατί πέθανε ο γάτος του. Οι συνάδελφοι γέλασαν. Αυτό το κοινωνικό μήνυμα του λέει: «Δεν δικαιούσαι να πενθείς».
Τα παιδιά της γειτονιάς μου όταν θάβουν ένα ζώο, και το έχω δει να συμβαίνει και στο σχολείο με παιδιά που θάβουν ένα νεκρό πουλί που βρίσκουν, βάζουν από πάνω ένα σταυρό. Καμιά φορά τα πειράζω ρωτώντας τα: Είναι χριστιανά; Δεν έχει να κάνει η πράξη αυτή σαφώς με τη θρησκεία, έχει να κάνει με τα rituals τα τελετουργικά που γνωρίζουν τα παιδιά και που σαφώς διαδραματίζουν σημαντική πορεία του πένθους. Το χρονικό του πένθους, όπως το ονομάζει και ο Κωνσταντίνος Παπαγεωργίου στο ομότιτλο βιβλίο του.
Και κάπου εδώ γεννιέται ένα ενδιαφέρον ερώτημα: Μπορούμε να μιλάμε για “κοιμητήρια ζώων”; Δεν είναι ευρέως γνωστό, αλλά από 2022 στην Κύπρο λειτουργεί το Το πρώτο και μοναδικό αδειοδοτημένο Κοιμητήριο Ζώων Συντροφιάς στην Κύπρο! Και βρίσκεται στη Δευτερά. Ονομάζεται Angels Pet Cemetery. Μπορείτε να ανατρέξετε στη συνέντευξη που ο ιδιοκτήτης του, Άγγελος Πετεβίνος, παραχώρησε στη σελίδα αυτή.
Ποιοι όροι μάς ταιριάζουν; Η λέξη “κοιμητήριο” είναι άραγε μόνο για τους ανθρώπους; Σε μια συζήτηση που είχαμε λίγα χρόνια πριν, ο μακαριστός θεολόγος Χρυσόστομος Σταμούλης έδωσε μια απάντηση που μου έκανε βαθιά εντύπωση:
Όχι — δεν αφορά μόνο τους ανθρώπους. Η κτίση όλη είναι “λίαν καλή”, όμορφη, πολύτιμη, και προσδοκά την ανάσταση μαζί με τον άνθρωπο. Τα ζώα, η φύση, η δημιουργία, είναι η άλλη μας ύπαρξη, το άλλο μας σώμα, όπως έλεγε. Και ανέφερε εικόνες από τα Συναξάρια όπου οι άγιοι συνυπάρχουν με τα ζώα — λιοντάρια, αρκούδες, πουλιά. Η κτίση δεν είναι κατώτερη· είναι συνοδοιπόρος.
Με αυτή την προοπτική, ο σεβασμός προς τα ζώα, ακόμη και στο τέλος της ζωής τους, γίνεται πράξη βαθιάς ανθρωπιάς. Και ναι, μπορούμε να μιλάμε για “κοιμητήρια ζώων”, όχι ως θεολογικό ισοδύναμο με τον άνθρωπο, αλλά ως έκφραση σεβασμού προς μια ζωή που μας συντρόφευσε.» Μπορείτε να διαβάσετε και τη συνέντευξη με τον Χρυσόστομο Σταμούλη στη σελίδα αυτή.
Γιατί είναι σημαντικό να αναγνωρίζουμε αυτό το πένθος;
Η μη αναγνώριση εμποδίζει το άτομο να εκφραστεί, να πάρει στήριξη και να διαχειριστεί υγιώς την απώλεια. Η βιβλιογραφία δείχνει ότι η σιωπή μπορεί να οδηγήσει σε παρατεταμένη θλίψη και απομόνωση.
Μια μητέρα κλαίει κρυφά για τον θάνατο του παλιού της σκύλου, γιατί «πρέπει να δείξει δυνατή στα παιδιά». Αυτό καθυστερεί την επεξεργασία του πένθους.
Και τα παραδείγματα των κτηνοτρόφων στην Ελλάδα δείχνουν πως ένα τέτοιο πένθος μπορεί να είναι τόσο οξύ, που σε συνδυασμό με άλλα γεγονότα να κοστίσει την υγεία ή και τη ζωή των ανθρώπων.
Ποιοι άνθρωποι κινδυνεύουν περισσότερο να βιώσουν δυσκολότερα το πένθος;
Σύμφωνα με τα άρθρα που παρατίθενται στο τέλος του κειμένου, πιο ευάλωτοι είναι:
- άτομα που ζουν μόνα,
- ηλικιωμένοι,
- άνθρωποι που το κατοικίδιο ήταν κύρια πηγή συναισθηματικής υποστήριξης,
- άτομα με παράλληλες απώλειες,
- όσοι αναγκάζονται να λάβουν την απόφαση της ευθανασίας, κάτι που συχνά οδηγεί σε ενοχές και αμφιθυμία.
Πάρτε το παράδειγμα ενός 75χρονου που ζούσε μόνο με τον σκύλο του: ο σκύλος ήταν η παρέα, ο λόγος να βγει από το σπίτι, το καθημερινό νόημα.
Η ευθανασία ενός κατοικίδιου: γιατί είναι τόσο δύσκολη;
Είναι ένα είδος «ηθικής ευθύνης» που φέρει μεγάλο συναισθηματικό βάρος. Το άτομο νιώθει:
- ενοχή (“Μήπως το έκανα νωρίς;”),
- αμφιβολία – σίγουρα ‘έπρεπε; Και ποιος ορίζει αυτό το πρέπει;’,
- ανακούφιση αλλά και θλίψη — ένα μίγμα που μπερδεύει και πονά.
Τα άρθρα τονίζουν ότι η καλή επικοινωνία με τον κτηνίατρο μειώνει την ενοχή και υποστηρίζει την αποδοχή της απόφασης. Υπάρχει αυτή η επικοινωνία; Δεν το αμφισβητώ. Το θέτω για προβληματισμό.
Θυμάμαι μια προσωπική εμπειρία, όταν τα παιδιά μου ήταν μικρά – πήγαιναν στο νηπιαγωγείο και πρώτες τάξεις του δημοτικού – ένα χάμστερ που είχαμε αρρώστησε βαριά και το πήγαμε στον κτηνίατρο. Στεκόμασταν μπροστά του οι τρεις μας – εγώ και τα δύο από τα παιδιά μου και με έναν τόνο κάπως πανικόβλητο μου ζήτησε να πάω τα παιδιά στο αμάξι. Τα άφησα να περιμένουν στο προθάλαμο του ιατρείου και η αλήθεια είναι ότι ανησύχησα μήπως το ζώο είχε κάποια ασθένεια κολλητική… Μέχρι να επιστρέψω στο γραφείο του και να μου πει ότι το χάμστερ πεθαίνει. Μου πήρε κάποια δευτερόλεπτα να απαντήσω και είπα κάτι του τύπου: το γνωρίζω. Και αντέτεινα ‘γι’ αυτό μου είπατε να πάω τα παιδιά στο αμάξι;» Δε θυμάμαι ακριβώς την αντίδραση του κτηνίατρου… Κάλεσα στο γραφείο τα παιδιά. Τους είπα ότι το χαμστερ τους πεθαίνει και ότι είναι βαριά άρρωστο και υποφέρει. Ο γιατρός θα του κάνει μια ένεση για να το βοηθήσει να μη βασανίζεται πια. Έκλαψαν, το αποχαιρέτισαν και φύγαμε. Θα έπρεπε να του ζητήσω να το παίρναμε στο σπίτι νεκρό να το θάβαμε, όμως δεν το ’κανα. Ποτέ δεν τα κάνουμε όλα σωστά. Ίσως να με κρατούσε ακόμα η αγωνία μήπως είχε κάτι κολλητικό… Δεν τα κάνουμε πάντα όλα σωστά αλλά τουλάχιστον, ας επιτρέπουμε στα παιδιά να γνωρίζουν και σε μας να αναγνωρίζουμε τον θρήνο τους. Ο οποίος κράτησε αρκετές μέρες και, ειδικά με το μικρότερο που δεν μπορούσε να συλλάβει τη μονιμότητα, τη μη αναστρεψιμότητα του θανάτου, καιρό μετά ρωτούσε πότε θα επιστρέψει ο Gismo, έτσι το λέγαμε.
Πώς μπορούν οι φίλοι και οι συγγενείς να βοηθήσουν κάποιον που θρηνεί ένα κατοικίδιο;
- Με αναγνώριση: «Καταλαβαίνω ότι ήταν σημαντικός για σένα».
- Με ενεργητική ακρόαση χωρίς απαξιωτικές φράσεις.
- Με πρακτική στήριξη (π.χ. βοήθεια στο να μαζευτούν τα πράγματα του ζώου όταν το άτομο είναι έτοιμο).
- Με ενθάρρυνση για συμμετοχή σε ομάδες στήριξης ή τελετουργικά αποχαιρετισμού, τα οποία τα άρθρα επισημαίνουν ως πολύ βοηθητικά .
Προσέξτε. Δεν είμαι από τους ανθρώπους που υποστηρίζουν ότι το πένθος απαιτεί επαγγελματική στήριξη. Εκείνο που απαιτείται είναι αυτός που πενθεί να γνωρίζει πως είναι εντάξει να θυμώνει. Κι είναι εντάξει να θλίβεται βαθιά. Και για τους φίλους που στηρίζουν μια μόνο κουβέντα: όσο δύσκολο κι αν μας είναι να βλέπουμε τους φίλους μας στενοχωρημένους και βυθισμένους στο πένθος τους, είναι πορεία αναπόφευκτη και απαραίτητη. Και δε βοηθά, καθόλου όμως, να εκβιάζουμε να τελειώνει με το πένθος του ο άλλος. Πιο πολύ θυμό προκαλούμε και μια αίσθηση ότι ο άλλος δε με καταλαβαίνει.
Πρέπει να μιλάμε στα παιδιά για την απώλεια του κατοικίδιου;
Ναι. Η απώλεια κατοικίδιου είναι συχνά η πρώτη επαφή των παιδιών με τον θάνατο. Η ειλικρινής συζήτηση βοηθάει στο να χτίσουν έναν υγιή «γραμματισμό στο πένθος». Τα παιδιά πενθούν αληθινά και χρειάζονται λόγια προσαρμοσμένα στην ηλικία τους, όχι ψέματα τύπου «ο Μάξ πήγε ταξίδι». Υπάρχει ένα υπέροχο παιδικό βιβλίο της Marta Samnamed Ο κυπάρισσος – μεταφρασμένο από τα ισπανικά που πραγματεύεται ακριβώς αυτούς τους ευφημισμούς που αφορούν στον θάνατο και που για μας τους ενήλικες μπορεί να κάνουν νόημα γιατί καταλαβαίνουμε τους συμβολισμούς, αλλά για τα παιδιά που ακούνε τις λέξεις μας κυριολεκτικά, ο λόγος αυτός τα δυσκολεύει ακόμα περισσότερο στο πένθος τους.
Ένα παιδί που μαθαίνει την αλήθεια για τον θάνατο του κατοικίδιου νιώθει εμπιστοσύνη προς τους γονείς και μαθαίνει να διαχειρίζεται τις συναισθηματικές απώλειες. Αντίθετα, ένα παιδί που το κουνελάκι του που πέθανε πήγε στον κτηνίατρο και επέστρεψε ζωντανό – πραγματική ιστορία με παιδί πρώτης δημοτικού – πιο πολύ μπερδεύεται!
Ποια ιεροτελεστία ή πρακτική βοηθάει στην επούλωση;
Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία:
- μικρές τελετές αποχαιρετισμού,
- γράμματα ή ζωγραφιές στο ζώο,
- φωτογραφικά άλμπουμ μνήμης,
- ενθύμια (κολάρο, φωτογραφία, παιχνίδι),
- δημιουργικές αφηγήσεις.
Αυτά βοηθούν στην «εξωτερική αναπαράσταση» της σχέσης και υποστηρίζουν την ολοκλήρωση της διαδικασίας πένθους. Η άμεση αντικατάσταση δε βοηθά!
Πότε πρέπει κάποιος να ζητήσει επαγγελματική βοήθεια;
Όταν:
- η θλίψη παραμένει αμετάβλητη για μεγάλο διάστημα,
- υπάρχει αδυναμία λειτουργικότητας,
- το άτομο νιώθει έντονη ενοχή,
- εμφανίζεται κατάθλιψη ή απομόνωση,
- η απώλεια πυροδοτεί παλιότερα τραύματα.
Η απώλεια ενός κατοικίδιου είναι απώλεια ενός συντρόφου, μιας σχέσης. Και κάθε σχέση που έχει αγάπη, όταν φεύγει, αφήνει και πένθος. Το να πενθούμε είναι απόδειξη ότι αγαπήσαμε.
Βιβλιογραφία
Barnard-Nguyen, S., Breit, M., Anderson, K. A., & Nielsen, J. (2016). Pet loss and grief: Identifying at-risk pet owners during the euthanasia process. Anthrozoös, 29(3), 421–430. https://doi.org/10.1080/08927936.2016.1181362
Marr, C. T., Kaufman, S. V. A., & Craig, E. A. (2022). Communication and disenfranchised grief: Managing the unrecognized grief of pet loss. In A. M. D. Silva (Ed.), Handbook of research on communication strategies for taboo topics (pp. 459–481). IGI Global. https://doi.org/10.4018/978-1-7998-9125-3.ch023
Podrazik, D., Shackford, S., Becker, L., & Heckert, T. (2000). The Death of a Pet: Implications for Loss and Bereavement Across the Lifespan. Journal of Personal and Interpersonal Loss, 5(4), 361–395. https://doi.org/10.1080/10811440008407852
